Spis Treści
Wielu wierzycieli miało okazję przekonać się, że otrzymanie tytułu wykonawczego nie stanowi gwarancji, że faktycznie uda się odzyskać pieniądze od dłużnika. Wielokrotnie okazuje się, że działania egzekucyjne nie przynoszą oczekiwanego rezultatu, ponieważ dłużnik zdążył pozbyć się swojego majątku. Rozwiązaniem tego problemu jest skarga pauliańska. Wyjaśniamy skargę pauliańską w praktyce – kto może z niej skorzystać i w jakich okolicznościach, aby zapewniła skuteczną ochronę wierzyciela?
Czego dowiesz się z tego artykułu?
Wyzbycie się majątku przez dłużnika może znacząco utrudnić egzekucję, chyba że wierzyciel skorzysta ze skargi pauliańskiej. Przeczytaj:
Czym jest skarga pauliańska?
Prawo pauliańskie wywodzi się z ustawodawstwa starożytnego Rzymu, gdzie było znane pod nazwą actio Pauliana. Roszczenie pauliańskie zostało przeniesione do wielu systemów prawnych, w tym prawa polskiego. Jego regulacja znalazła się w kodeksie cywilnym (artykuły od 527 do 534 k.c.).
Z procesowego punktu widzenia skarga pauliańska ma charakter powództwa sądowego lub zarzutu skierowanego przez wierzyciela przeciwko osobie trzeciej, która dokonała z dłużnikiem czynności prawnej. Jej celem jest uznanie czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela za bezskuteczną w stosunku do niego.
Przykład:
Wyobraź sobie, że jako przedsiębiorca świadczyłeś usługi na rzecz kontrahenta i z tego tytułu należy Ci się wynagrodzenie. Zamiast uregulować dług, druga strona umowy zaczyna wyzbywać się składników majątkowych na rzecz innych podmiotów. Aktywa, które „wyszły” z majątku dłużnika przestają stanowić jego własność, więc teoretycznie wierzyciel nie może prowadzić z nich egzekucji. Za pomocą skargi pauliańskiej możesz jednak uzyskać orzeczenie sądowe, które stwierdza bezskuteczność czynności prawnej dłużnika. To sposób, aby sięgnąć przez zasłonę działań mających na celu ukrycie majątku.
Kiedy ma zastosowanie skarga pauliańska?
Skarga pauliańska znajduje zastosowanie w sytuacji, kiedy dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, a osoba trzecia wiedziała o tym nierzetelnym celu czynności prawnej lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.
Również przyszli wierzyciele mogą dochodzić ochrony w postępowaniu sądowym ze skargi pauliańskiej, ponieważ poprzez działanie na szkodę wierzycieli rozumie się nie tylko niewypłacalność dłużnika, ale także pogłębienie stopnia niewypłacalności. Przyszły wierzyciel musi jednak wykazać, że osoba trzecia wiedziała o celu czynności prawnej dłużnika.
W praktyce uznanie czynności za bezskuteczną najczęściej jest stosowane w kontekście umów sprzedaży (np. nieruchomości, maszyn stanowiących zasoby przedsiębiorstwa) lub umów darowizny.
CHCESZ UZYSKAĆ NIEODPŁATNĄ PORADĘ DOTYCZĄCĄ TEGO TEMATU?
Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji z jednym z naszych specjalistów i dowiedz się więcej.
Kiedy dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli?
Warto zwrócić uwagę, że ustawodawca w konstrukcji skargi pauliańskiej posługuje się systemem domniemań prawnych, które mają ułatwić sytuację wierzyciela poprzez przerzucenie ciężaru dowodu na osobę trzecią. Gdyby nie te domniemania, wierzyciel bardzo często znajdowałby się w sytuacji bez wyjścia wskutek dokonanej przez dłużnika czynności prawnej.
Ustawodawca zakłada, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela pokrzywdzenia wierzyciela, a także osoba trzecia zdawała sobie sprawę z tego celu, jeżeli:
- korzyść majątkową odniosła osoba będąca w bliskim stosunku z dłużnikiem (niekoniecznie musi być to krewny lub powinowaty),
- korzyść majątkową odniósł przedsiębiorca, który pozostaje z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych (np. regularnie zawierane umowy).
Poza wspomnianym systemem domniemań ze skargi pauliańskiej może skorzystać wierzyciel w sytuacji, kiedy osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie. Nie ma w tym przypadku znaczenia, czy wiedziała ona lub mogła się dowiedzieć o tym, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Jeżeli w chwili darowizny dłużnik był niewypłacalny, domniemywa się, iż działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. To samo dotyczy wypadku, gdy dłużnik stał się niewypłacalny wskutek dokonania darowizny.
Skuteczna skarga pauliańska – jakie warunki muszą zostać spełnione?
Zasada pauliańska stanowi wyjątek od tego, że polskie prawo w większości przypadków nie ogranicza swobody zawierania umów. Aby wierzyciel mógł żądać uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną, a ochrona majątku była skuteczna, muszą zostać spełnione określone przesłanki:
- wierzyciel musi dokonać ważnej czynności prawnej – może to być np. sprzedaż nieruchomości, samochodu lub darowizna środków pieniężnych,
- najpóźniej w dacie dokonania czynności prawnej dłużnik wiedział lub przy zachowaniu należytej staranności mógł przewidywać, że po stronie wierzyciela istnieje wierzytelność – względem przedsiębiorców ustawodawca przewiduje podwyższony próg staranności, dlatego tak ważna jest bieżąca kontrola sytuacji w firmie,
- czynność dłużnika sprawiła, że stał się on niewypłacalny lub też dłużnik stał się niewypłacalny w większym stopniu niż dotychczas (w rozumieniu dalszego uszczuplenia aktywów lub powiększenia pasywów),
- wskutek czynności prawnej dłużnika korzyść majątkową osiągnęła osoba trzecia,
- osoba trzecia osiągająca korzyść majątkową wiedziała, że dłużnik działa z zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela lub mogła się tego dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności. Jeżeli osoba trzecia osiągnęła korzyść nieodpłatnie, nie bada się świadomości pokrzywdzenia wierzyciela u osoby trzeciej.
Jakie korzyści daje uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika?
Przedmiotem skargi pauliańskiej jest czynność prawna. Uznanie jej za bezskuteczną nie powoduje wprawdzie, że dłużnik od razu musi zapłacić kwotę zadłużenia, ale znacząco wzmacnia pozycję wierzyciela.
Po uzyskaniu prawomocnego wyroku sądu zyskuje on prawo do dochodzenia zaspokojenia roszczeń majątkowych z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami osoby trzeciej ze składników majątkowych, które nie znajdują się już w posiadaniu dłużnika.
Mówiąc prościej, możesz złożyć wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego do komornika, a będzie on prowadził egzekucję ze składników majątkowych, które wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły.
Jeżeli osoba trzecia zdążyła już rozporządzić mieniem dłużnika, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło. Warunkiem skierowania roszczenia do tej osoby jest to, aby:
- wiedziała ona o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną,
- rozporządzenie było nieodpłatne (np. w drodze darowizny).
Czy osoba trzecia może bronić się przed pozwem lub zarzutem wierzyciela?
Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej z osobą trzecią doszło do pokrzywdzenia wierzyciela, osoba ta może bronić się przed skutkami stwierdzenia bezskuteczności czynności prawnej. W tym celu musi jednak podjąć jedno z dwóch działań:
- zaspokojenie wierzyciela (np. przekazanie gotówki zamiast licytacji nieruchomości),
- wskazanie innego majątku dłużnika, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji (np. innej nieruchomości, papierów wartościowych).
Procedura i czas trwania
Podstawą skargi pauliańskiej z reguły będzie powództwo (przepisy kodeksu cywilnego dopuszczają również możliwość zgłoszenia zarzutu o analogicznej treści). Spójrzmy teraz na instytucję skargi pauliańskiej od strony procesowej.
Sądem właściwym będzie sąd powszechny dla miejsca zamieszkania pozwanego. Pozwanym jest osoba trzecia, która dokonała z dłużnikiem czynności prawnej skutkującej odpowiedzialnością względem wierzyciela. Jeśli chodzi o wartość przedmiotu sporu, to w doktrynie sposób jej wyliczania określa się na kilka różnych sposobów:
- jako kwotę będącą równowartością wierzytelności powoda,
- jako wartość tego, co na skutek zaskarżonej czynności z majątku dłużnika wyszło lub do niego nie weszło,
- jako wysokość wierzytelności wraz z zaległymi należnościami ubocznymi za czas poprzedzający wniesienie pozwu, w zależności od tego, która z tych wielkości jest niższa.
Treścią żądania pozwu jest zawsze uznanie za bezskuteczną względem wierzyciela konkretnej czynności prawnej. Nie należy przy tym mylić bezskuteczności z nieważnością czynności prawnej lub dochodzić ustalenia istnienia stosunku prawnego.
Wierzyciel nie może żądać, aby osoba trzecia wydała mu otrzymane od dłużnika przedmioty majątkowe lub też, aby dłużnik lub osoba trzecia poddali się egzekucji.
Kluczowym elementem jest dokładnie określenie czynności prawnej. Nie tylko daty jej dokonania, ale także okoliczności, repertorium notarialnego, formy. Przesłanki, które nie są objęte systemem domniemań, musi udowodnić wierzyciel.
Należy też pamiętać o zawarciu w pozwie wniosku o zabezpieczenie roszczenia, a w przypadku nieruchomości – zamieszczenie stosownego wpisu o zakazie jej zbywania lub obciążania w księdze wieczystej.
Przedawnienie skargi pauliańskiej
Możliwość dochodzenia roszczenia ze skargi pauliańskiej jest ograniczona terminem 5-letnim liczonym od daty dokonania czynności prawnej. Jeżeli w tym terminie nie zostanie złożony pozew przeciwko osobie trzeciej, uprawnienie wierzyciela wygasa i nie może on już z niego skorzystać.
Nie jest więc tak, jak w przypadkach klasycznego przedawnienia, kiedy upływ terminu przedawnienia nie niweczy możliwości dochodzenia roszczenia, choć umożliwia podniesienie zarzutu przez drugą stronę procesu.
Przedawnieniu może jednak ulec sama wierzytelność. To zaś oznacza, że wierzyciel nie będzie mógł skorzystać ze skargi pauliańskiej względem osoby trzeciej, choć nadal może żądać zapłaty od dłużnika (ryzykując podniesienie zarzutu przedawnienia).
Sprawa sądowa ze skargi pauliańskiej – skorzystaj z usług profesjonalistów
Pamiętaj, że sprzedaż składników majątkowych nie jest sposobem na uniknięcie długów. Skarga pauliańska jest konstrukcją złożoną, ale stanowi w ręku wierzyciela potężny oręż, który pozwala na odzyskanie pieniędzy pomimo bezskutecznej egzekucji.
Jeśli szukasz skutecznych sposobów na ochronę majątku, sprawdź nasze usługi. Kancelaria Oniszczuk & Associates to zespół prawników doświadczonych w krajowej i zagranicznej obsłudze biznesu. Zaprojektujemy dla Ciebie indywidualną strategię, dzięki której będziesz czuł się bezpiecznie.
