Konfiskata rozszerzona stanowi dosyć nowy instrument do walki z przestępczością zorganizowaną i ekonomiczną. Została wprowadzona w 2017 roku, dając sądom możliwość orzeczenia przejęcia przedsiębiorstwa przez Skarb Państwa w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa. Jak dokładnie działa konfiskata rozszerzona?
Czego dowiesz się z tego artykułu?
Polski kodeks karny przewiduje możliwość przejęcia przedsiębiorstwa przez państwo w przypadku popełnienia czynu zabronionego. Dowiedz się:
NIEODPŁATNA PORADA DOTYCZĄCa TEGO TEMATU
Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji z jednym z naszych specjalistów i dowiedz się więcej.
Czym jest konfiskata rozszerzona?
Konfiskata rozszerzona została uregulowana w art. 44a kodeksu karnego. To instytucja, która pozwala na orzeczenie przepadku przedsiębiorstwa stanowiącego własność sprawcy albo jego równowartości, jeżeli przedsiębiorstwo służyło do popełnienia przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści.
W określonych sytuacjach możliwe jest także orzeczenie przepadku przedsiębiorstwa niestanowiącego własności sprawcy przedsiębiorstwa osoby fizycznej albo jego równowartości. Warunkiem takiej sankcji jest, aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści, a jego właściciel chciał, aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści albo, przewidując taką możliwość, na to się godził.
Cel i charakter konfiskaty rozszerzonej
Konfiskata rozszerzona pojawiła się w polskim porządku prawnym w 2017 roku. Jej pierwowzorem była amerykańska ustawa RICO Act (Racketeer Influenced and Corrupt Organizations Act) pochodząca jeszcze z 1970 r., której celem było zwalczanie przestępczości zorganizowanej, w szczególności mafijnej. RICO pozwalała na ściganie i karanie osób, które prowadziły działalność gospodarczą angażującą się we „wzorzec działalności przestępczej” niezależnie od formy prawnej.
Z prawnego punktu widzenia konfiskata rozszerzona jest formą przepadku, ale rozumianego niezwykle szeroko. Jej celem jest pozbawienie przestępców korzyści materialnych związanych z popełnieniem czynu zabronionego.
Ten instrument prawny ze względu na swoją dużą „siłę rażenia” może być stosowany jedynie w wyjątkowych okolicznościach. Dodatkowo ustawodawca wskazuje, że w ten sposób nie może dojść do naruszenia praw osób trzecich (np. współwłaścicieli mienia podlegającego przepadkowi). Konfiskata może być realizowana wyłącznie w granicach ich woli i świadomości. Co więcej, należy pamiętać o zasadzie proporcjonalności wyrażonej w art. 44a §4 i 5 k.k.:
- Konfiskaty nie orzeka się, jeżeli byłoby to niewspółmierne do wagi popełnionego przestępstwa, stopnia zawinienia oskarżonego lub motywacji i sposobu zachowania się właściciela przedsiębiorstwa,
- Konfiskaty nie stosuje się, jeżeli szkoda wyrządzona przestępstwem lub wartość ukrytej korzyści nie jest znaczna wobec rozmiaru działalności przedsiębiorstwa.
W praktyce oznacza to, że przestępstwa, których skutkiem była niewspółmiernie niska korzyść, raczej nie powinny spotkać się z aż tak surową reperkusją. Sąd ma także możliwość odstąpienia od tej sankcji, jeśli byłaby ona niewspółmiernie dolegliwa dla właściciela przedsiębiorstwa. Właśnie te zapisy świadczą o wyjątkowym charakterze konfiskaty i tym, że stanowi on niejako ultima ratio.
Jak rozumieć przedsiębiorstwo w kontekście konfiskaty rozszerzonej?
W kontekście przepisów prawa karnego przedsiębiorstwo należy rozumieć analogicznie jak w przypadku prawa cywilnego. Jest to więc zorganizowany zespół składników niematerialnych i materialnych przeznaczonych do prowadzenia działalności gospodarczej. Wśród tych składników można wymienić np.:
- ruchomości i nieruchomości,
- inne prawa rzeczowe,
- prawa najmu i dzierżawy,
- wierzytelności,
- patenty i inne prawa własności przemysłowej,
- prawa autorskie.
Korzyść majątkowa znacznej wartości oznacza mienie, którego wartość w momencie popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 tysięcy złotych. Chodzi przy tym o rozmiar szkody wyrządzonej przestępstwem. Za korzyść z popełnienia przestępstwa uważa się także pożytki z rzeczy lub praw stanowiących tę korzyść (np. czynsz najmu z nieruchomości).
Warunki zastosowania konfiskaty rozszerzonej
Aby instytucja konfiskaty rozszerzonej mogła zostać zastosowana, muszą zostać spełnione określone przesłanki. Przede wszystkim konieczne jest skazanie za przestępstwo, jeżeli w chwili jego popełnienia sprawca osiągnął lub mógł, chociażby pośrednio, osiągnąć korzyść majątkową.
Drugą przesłanką jest wysokość korzyści, która musi przekraczać 200 tysięcy złotych. Po trzecie sądy analizują, czy w celu popełnienia przestępstwa przedsiębiorca działał incydentalnie, czy też jego działalność miała charakter zorganizowany. Konfiskata jest bowiem skierowana przeciwko zorganizowanej działalności przestępczej.
Trzeba pamiętać, że w odróżnieniu od przepadku, zabezpieczenie majątkowe może być orzeczone w trakcie trwania postępowania karnego. Przepadek jest orzekany wyłącznie w wyroku skazującym.
Dużo kontrowersji budzi przełamanie jednej z elementarnych zasad prawa karnego – domniemania niewinności. Jeżeli w trakcie postępowania sąd uzna, że majątek podejrzanego jest niewspółmierny do osiąganych dochodów, stosuje domniemanie winy i pochodzenia środków majątkowych z przestępstwa. W efekcie to przedsiębiorca musi wykazać, że nie działał w zorganizowanej grupie przestępczej, a jego majątek został nabyty legalnie. Dowód przeciwny może polegać np. na wykazaniu zgodności z prawem transakcji prowadzących do nabycia określonych składników mienia.
W jakim terminie może zostać orzeczone zajęcie mienia?
Konfiskata majątku może zostać przeprowadzona względem majątku, który przedsiębiorca objął w posiadanie lub do którego uzyskał inny tytuł prawny w terminie 5 lat przed popełnieniem przestępstwa do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku. To stosunkowo długi czas niepewności, który utrudnia zarządzanie mieniem i firmą.
Czyje przedsiębiorstwo podlega konfiskacie?
Konfiskata mienia w prawie karnym może być zastosowana względem przedsiębiorcy będącego właścicielem albo współwłaścicielem (w ograniczonym stopniu), ale nie tylko. Stosowanie konfiskaty rozszerzonej jest możliwe także względem przedsiębiorstwa stanowiącego własność osoby trzeciej. Konieczne jest jednak udowodnienie właścicielowi przedsiębiorstwa przez organ ścigania, że właściciel firmy:
- chciał, aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia tego przestępstwa lub ukrycia osiągniętej z niego korzyści,
- godził się na nielegalne wykorzystanie przedsiębiorstwa, przewidując taką możliwość.
Należy zwrócić uwagę, że konfiskata przedsiębiorstwa może być poprzedzona ustanowieniem zabezpieczenia na aktywach wchodzących w skład firmy. Najczęściej polega ono na zajęciu ruchomości, nieruchomości, firmowych rachunków bankowych, a nawet ustanowieniu zarządu przymusowego. Szczególnie to ostatnie działanie mocno ingeruje w sytuację przedsiębiorstwa, ponieważ zarządca przymusowy działa w interesie Skarbu Państwa, a nie właściciela lub wierzycieli. Organy spółki tracą możliwości decyzyjne.
Konsekwencje zastosowania konfiskaty rozszerzonej
Zasadniczym skutkiem konfiskaty rozszerzonej jest utrata wskazanych w orzeczeniu składników majątku na rzecz Skarbu Państwa. Oczywiście skazany ma możliwość odwołania się od wyroku sądowego, ale rozstrzygnięcia sądu odwoławczego nigdy nie da się przewidzieć. Skutkiem zajęcia mienia jest też duże ryzyko utraty wiarygodności rynkowej.
Nie chcesz stracić majątku w trakcie postępowania karnego? Skorzystaj z usług Kancelarii Oniszczuk & Associates
Jeśli z Twoim udziałem toczy się postępowanie karne i obawiasz się utraty majątku, skontaktuj się z Kancelarią Oniszczuk & Associates. Oferujemy kompleksowe wsparcie w zakresie postępowań karnych gospodarczych, w tym konfiskaty rozszerzonej. Reprezentujemy klientów w sprawach karnych na etapie postępowania przygotowawczego i sądowego. Zaufaj naszemu ponad 10-letniemu doświadczeniu i międzynarodowej praktyce.
